Татар Теленнэн Изложение Китабы

      Комментарии к записи Татар Теленнэн Изложение Китабы отключены

Татар Теленнэн Изложение Китабы.rar
Закачек 3700
Средняя скорость 2714 Kb/s

Татар Теленнэн Изложение Китабы

БРТ на әзерләнү өчен

По теме: методические разработки, презентации и конспекты

9 сыйныфта рус төркемнәрендә татар теленнән ГИА га әзерләнү өчен тест.

МАТЕРИАЛ ДЛЯ ПОДГОТОВКИ К ИТОГОВОЙ АТТЕСТАЦИИ ПО ТАТАРСКОМУ ЯЗЫКУ ДЛЯ УЧАЩИХСЯ 9 КЛАССАХ.

Татар теленнән БРТ.

ФГОС буенча эш программасы.

Рус мәктәпләренең татар төркемнәре өчен татар теленнән БРТ тестлары «Укытучым».

Рус мәктәпләренең татар төркемнәре өчен татар теленнән БРТ тестлары. «Кем җырлады?».

Татар теленнән БРТ на әзерләнү өчен изложение тексты — аудиоязма.

Диктантлар – 8(4)

Диктант №1. ( “6 нчы сыйныфта үткәннәрне кабатлау” темасы буенча)

Тар тыкрыкларны иңләп, өйләренә кайтып барган Рәхимҗан яңа айның тулылыгына, күкнең зәңгәрлегенә, йолдызларның җемелдәшүенә сокланып туймады. Авылның шундый матур тын кичен гомерендә беренче кат күрүе дә түгел, югыйсә.

Авыл кичләренең кабатланмас матурлыгы бар шул. Менә бүген дә берничә җирдә адашып өйгә кайтмый калган сарык бәрәннәре торып калды. Клуб нигезе буенда кәҗә тәкәсе ята, ай нурында аның мөгезләреннән төшкән күләгә ерактан ук күзгә ташлана. Серле тынлыкны бүлеп, кемнеңдер әтәче саташып кычкырып җибәрде. Җанга сафлык өстәп, җил исәргә тотынды. Су буеннан бөтнек исе катыш салкынча һава дулкыны алып килде ул. Бакалар тел кайрады,чикерткәләр сайрады. Алар бүленеп торган арада чишмәләр җыры ишетелде.

Рәхимҗан Ризван каеннары чишмәсе тавышын танырга тырышты. Аның күңеле нечкәргән иде. “Авылдан китсәң, бу кичләрдән башка ничек яшәрсең,”- дип уйлады ул.(120 сүз)

Грамматик бирем. Фигыльләрнең астына сызарга, төркемчәсен күрсәтергә.

Диктант №2. ( “Ияртүле бәйләнеш” темасы буенча)

Шомырт чәчкә аткан чакта

( Н.В.Максимов, С. М. Трофимова, М. З. Хәмидуллина. Татар теленнән диктантлар һәм изложениеләр җыентыгы. Казан, “Мәгариф”, 2005, 49 бит)

Шомырт чәчкә аткан чак. Авылны хуш ис чорнап алган. Шомырт куагы тирәсендә бал кортлары очып йөри. Алар басынкы гына шатланып гөжлиләр. Бал кортларының тату гөжләве, куанычлы бәйрәм ясап, аларның чәчәктән чәчәккә очып- кунып йөрүләре җанга рәхәт сала. Иртән явып үткән кояшлы яңгыр бал төшереп киткән. Баскыч төбендәге тирәкнең баллы яфраклары кояшта ялтырап тора. Табигатькә мул, тыныч рәхәтлек иңгән. Һәр үлән яфрагы, һәр таш. Һәр матдә көр һәм ифрат куанычлы шатлыкка сугарылган.

Бирем. Беренче-өченче җөмләләрдә ияртүле бәйләнештәге сүзләрне сайлап язарга

Диктант №3. (контроль)Лагерьда сабантуй. ( “Сүзтезмә” темасы буенча)

( 5-11 нче сыйныфлар өчен диктантлар җыентыгы. Казан, “Мәгариф”, 2001, 96 бит)

Иртәгесен кызарып кояш чыкты. Табигате дә әллә сизә инде? Сабан туена нинди матур көн! Иртәнге аш, иртәнге линейка әллә булды, әллә юк, аңа игътибар итүче булмады. Бары тик сабан туе ачылуын көтәбез. Сәгать тугыз. Шат йөзле балалар мәйданчыкны уратып алдылар. Алдан ук әзерләнгән озын эскәмияләрдә безнең әти-әниләр,әби-бабайлар утырган. Мәйдан уртасында- озын колга, ә аның очында-кызыл башлы борынгы сөлге. Мин моны беренче тапкыр күрәм. Мәйдан алдында-зур өстәл. Анда җиңүчеләргә бүләкләр куелган.

Менә мәйдан уртасында Бикнур абый пәйда булды. Кулында-сырлы таяк. Бу чүлмәк ватарга инде. Ул безне сабан туе ачылу белән котлады. Без дәррәү кул чаптык.

Ул бүгенге көннең программасы белән таныштырды. Жюри әгъзалары үз урыннарына килеп утырдылар.(110сүз)

Грамматик бирем. Түбәндәге җөмләдән сүзтезмәләрне аерып алып тикшерергә:

Алдан ук әзерләнгән эскәмияләрдә безнең әти-әниләр, әби-бабайлар утырган.

Диктант№4.(“ Җөмләнең иярчен кисәкләре” дигән тема буенча)

Кыш урталары. Һава салкын. Табигать инде ял итә. Җир йөзе кар юрганына төренгән, йоклый. Ай яктысында кар бөртекләре җем-җем итеп ялтырап торалар. Әнә еракта урман күренә.

Авыл да карга төренеп тирән йокыга талган. Әнә тау буена утырган кечерәк кенә авыл.Югарыга күтәрелгән нәзек кенә мәчет манарасы аның татар авылы икәнен белгертә. Вакыт инде кич булганга, авыл тын. Тик ара-тирә этләр өргәләгәне генә ишетелеп куя.

Караңгыда өйләр печән чүмәләләре булып күренәләр. Тәрәзәләрдә ут күренми: бар да йоклый.Тик авыл читенәрәк салынган бер йортта гына ут яна.Ул өй асылмалы җиделе лампа белән яктыртылган. Кыйммәтле җиһаз булмаса да, аның эчендәге бөтен нәрсәдә пакьлек күренеп тора. Идән чиста итеп себерелгән, стеналарга кызыл башлы ап-ак сөлгеләр җентекләп эленгән. Өй эче тын, хәтта тәңкә ярымлык сәгатьнең йөргәне тик-тик итеп аерым ачык ишетелә.

Диктант № 5.(контроль)

“Әйтү максаты ягыннан җөмлә төрләре”дигән тема буенча.

( Ш. Сайкин.Диктантлар. Казан, 1977, 83-84 битләр).

Төштән соң буран кузгалды. Тәрәзәдән урамга караган саен,йөрәгем сызлап куя. Нишләр икән мондый буранда минем песнәгем? Бәлки әле, яңадан әйләнеп кайтыр? Юк, ул кайтмады.

Тагын җәй булды,аннан соң көз килде. Мин һаман песнәгем турында кайгырып йөрдем. Мескенем минем нишләде икән ул урманда?

Әнә беренче кар да яуды. Мин һаман көтәм, ә песнәгем килми дә килми! Нәрсә булды икән аңа?

Бер иртә иде. Тәрәзә төбендә ниндидер тавышка кинәт уянып киттем. Күрәм, каенга көтүе белән песнәкләр килеп кунган.Шау-гөр киләләр, әйтерсең каенны сарылы, аклы-каралы чәчәкләр сырып алган! Шунда бер песнәк тәрәзә өрлегенә үк килеп кунды да, башын сузып, өй эченә карады. Әйе, бу минем песнәгем иде. Мин аны таныдым!

— Исәнме, исәнме, нәни кошчыгым минем!- дип, мин аңа кул изәдем. Күрәсең, бу юлы ул безнең авылга дусларын да алып килгән (130 сүз)

Бирем . Әйтү максаты буенча җөмлә төрләренә җөмләләр сайлап язарга.

Диктант № 6.( “Җөмлә кисәкләре” темасы буенча) Яз килә.

( 5-11 нче сыйныфлар өчен диктантлар җыентыгы. Казан, “Мәгариф”, 2001, 111 бит)

Баш очында гына тургай талпына. Аның җыры зәңгәр һавада яңгырап тора да язгы кояш нурларында изрәп яткан кар өстенә коела. Гөрләвекләр тавышына кушылып, сине хискә күмә, моңа чаклы йоклап яткан күңел кылларыңны тибрәтеп җибәрә.

Ала- кола булып торган басулардан күзгә күренер- күренмәс кенә бу күтәрелә. Урман буенда ниндидер бер дәһшәтле бик борынгы җанварга охшаган кар сырынтысы сузылып яткан. Урман ягыннан борынга бөре исе, язгы дымлы туфрак исе килеп бәрелә. Биек урман агачларында каргалар кызып-кызып оя ясыйлар. Мәрхәмәтле, игелекле яз барысын да уяткан, һәммәсенә эш тапкан.

Әллә ниткән күңел җилкенүе тоя Гариф. Моңа кадәр тыныч кына типкән йөрәк каядыр ашкына башлый. Шушы көнгә чаклы үз гомеренә туры килгән бер язны да авылда каршылый алмады. Менә нинди икән бит ул туган як язы. (126 сүз) ( М. Хәбибуллиннан)

Бирем.2 нче абзацны җөмлә кисәкләре буенча тикшерергә.

Диктант № 7. (“Җөмләнең модаль кисәкләре” темасы буенча)Яз җитә бит

( 5-11 нче сыйныфлар өчен диктантлар җыентыгы. Казан, “Мәгариф”, 2001, 130 бит)

Табигатьтә яз билгеләре күренә башлады. Ерактагы кара урман, ничектер, күгелҗемләнеп, яшәреп китте. Өй түрендәге миләш ботаклары да яшелрәк төскә керделәр. Түбә читләрендә боз сөңгеләре күренде. Чана юллары шомардылар, караеп калдылар. Менә яз хәбәрчеләре- кара каргалар- килеп, су буендагы биек талларга, тирәк башларына оя кордылар.

Кояш җиргә хәзер турырак карый, ышык җирләрдә сизелерлек җылытты. Тереклек чыганагы- кояш- табигатькә әнә шулай җан кертте. Кешеләрдә эшкә дәрт артты, күңелләр күтәрелде. Чәчү машиналары, сабан, тырмалар барланды, амбар ишекләре ачылды. Билгеле, кояш мәктәпкә дә җан иңдерде. Балаларның ыгы-зыгылары башланды. Тиздән- имтиханнар. (87 сүз) ( Г. Гобәй)

Бирем. Кереш сүзләрне билгеләргә, беренче абзацны җөмлә кисәкләре ягыннан тикшерергә.

Диктант № 8.(Контроль)( “ Ел буена үткәннәрне кабатлау” темасы буенча.)Кайда син, чишмәм?

( “Мәгариф”журналы № 4, 2010, 18 бит)

Туган авылыма мин еш кайтам. Аның матур табигате үзенә тарта. Беренче мәртәбә тәпибаскан җирләрем, аунап үскшн яшел болыннарым, ургый- ургый аккан салкын чишмәм- һәммәсе дә, күңелемне җилкендереп, сабый чагымны хәтерләтә.

Авылыбыз башындагы тау өстеннән, тәңкәдәй чылтырап, серле моңнарын еракка тарата- тарата чишмә ага. Аның суы, энҗе төсле тамчыларын сикертә- сикертә, киң улак буйлап килә һәм юлында очраган ташларны юып, тирә-юньдәге матурлыкны күзәтә- күзәтә авылыбызны нәкъурталай бүлеп, инеш булып агып китеп бара. Ә бу инеш, бераз баргач, Мишә елгасына кушыла.

Килен булып төшкән ак алъяпкычлы апаларның, чибәр- чибәр кызларның авылыбыздагы тәүге адымнары да чишмә сукмагыннан башлана. Алар, көлешә- көлешә, саф чишмәгә суга ашкыналар һәм үзләренең җиңел хәрәкәтләре, җор сүзләре белән чишмә тирәсен тагын да ямьләндерәләр. Мөлдерәмә тулы чиләкләрен иңнәрендә биетә-биетә, чишмә сукмагыннан үтәләр. Чиләкләре нинди матур, сулары ташып тора аларның! (126 сүз) (Д. Гайнетдиновадан)

Бирем. Аерып күрсәтелгән җөмләне җөмлә кисәкләре ягыннан тикшерергә.

Изложение текстлары

Изложение №1Шәфкатьсезлек

(З.Н.Хәбибуллина, И.Г. Гыйләҗев. Изложениелә җыентыгы. Казан, “Мәгариф” , 2003, 76 бит)

Яратам мин урманны. Андагы бөҗәкләрнең сәер гадәтләренә, кош- кортларның җитди кыяфәт белән үзләренә генә хас әллә ниткән эшләр майтарып йөрүләренә сокланып бетә алмыйм.

Шулай да мин ул көнне үземнең иң яраткан әйберләремә, табигатькә карата зур игътибарсызлык күрсәттем. Аннан соң байтак вакыт үтсә дә, әнә шул игътибарсызлыгым өчен үкенүдән, күңел әрнүеннән арына алганым юк.

Әйткәнемчә, урман буйлап акрын гына атлап киләм. Бер читтә бәхәсләшеп торган өч малайга күзем төште. Кулларында рогаткалар да күргәч, сагаеп калдым, алар исә минем агачларга поса- поса килгәнне сизмәделәр, бәхәсне дәвам иттерә бирделәр.

— Булдыра алмыйсыз сез, ата белмисез. Ә мин менә бишне бәреп төшердем, -диде озын буйлы, сары чәчлесе, аяк астына күрсәтеп. Яхшылабрак карасам. малайларның аяк асларында үтерелгән кошлар аунап ята. Сары чәчле малай кошларны алдына ук өеп куйган. Мин ул өемдә ике чыпчык, песнәк һәм сыерчыкны танып алдым.

. Билгеле, шуннан артыгын мин тыңлый алмадым. Малайларның аяк асларындагы үтерелгән кошчыкларга карадым да каттым. Әнә бер сыерчык. Ул быел гына оядан очып чыкканбала кош әле. Көзгә кадәр тамагымны ныграк туйдырыйм, канатларымны ныгытыйм,әле минем алда ерак илләр, зур диңгезләр кичәсем бар, дип, урман буена килгәндер ул. Әнә бер песнәк ачылган томшыгын да ябарга өлгермичә һәлак булган. Шунда ук бер кызгылт кошның җансыз гәүдәсе аунап ята. Аның ачык күзләре түп-түгәрәк, зәп-зәңгәр.

. Хәзер мин шул малайларга бер генә сүз дә әйтә алмый калуыма үкенеп бетә алмыйм. Миңа ул малайлар әле һаман да рогатка белән гаепсез кошларны атып йөриләрдер шикелле. (229 сүз) ( Г. Рәхимнән)

Изложение №2(контроль)Ага да ага Идел

(Я.Х.Абдрәхимова. Татар теленнән бәйләнешле сөйләм үстерү дәресләре. 5-7 .Казан, “Мәгариф”,2005, 87-88 битләр).

Пароход Казанга бик иртә, иртәнге сәгать алтыда килә икән.

Бу кичне мин рәтләп йоклый алмадым. Бала чактан күңелем түрендә урын алган бу бөек елга һәм аның өстендә уздырган көннәрем-төннәрем, хыялым күгендә яңадан кабынып, йокымны качырдылар. Аннары, дөресен әйтергә кирәк, күңелдәге әлеге ямьсез очрашудан калган авыр төерне дә, нәрсә белән булса да, юып ташларга кирәк иде.

Якты, җыйнак салонда, озак кына утырып, кичке аш ашадым. Пианинода уйнадылар, җырчысы да табылды. Күңел ачылып китте. Палубага чыктым.

Хәйран бер җәйге кич иде. Тулган ай тымызык су өстендә көмеш юл сузган. Пароходыбыз Куйбышев диңгезе киңлегенә чыккан.Әйләнә- тирә очсыз-кырыйсыз су, ә күктә бихисап йолдызлар.

Пароход бара. Аулак палубада, уйларымны юлдаш итеп, ялгыз мин йөрим. Юл күрсәтеп чайкалган өчпочмак бакеннар башындагы кызыл, яшел утлар, күз кыскандай,сүнеп- кабынып, безне озатып калалар. Мин палубаны әйләнәм дә әйләнәм. Менә көн туа башлый. Көн белән бергә саба җиле туа. Сәгать дүртенчеләр тирәсендә Идел яры, ярдагы каралтылар. Кама Тамагы пристане күренә.

Бу иң соңгы туктап узган пристань иде. Хәзер инде пароходыбыз, Идел яры буйлап, Красновидово, Шеланга авылларын, Ослан тауларын узып, Казанга якынлаша барды. Бу чагында тирә-як яктырган, Идел өсте иртәнге кояш нурлары һәм балык күзләп очкан акчарлаклар, аларның балаларча кычкырган тавышлары белән җанланган иде.

Иртәнге җиләс палубада ялгызым шул күренешне күзәтеп барам.

Табигать, бөек художник син! Әгәр дә тормышыбызны бизәүче, тормышыбызга гына түгел, ә рухи дөньябызга да ямь өстәүче син табигать булмасаң, яшәү бик күңелсез булыр иде, кеше гел тупаслана, мүкләнә, картая барыр иде.

Нинди матур, ах, нинди җанлы бу иртәнге сәгатьләрдә Идел өсте!

Тын гына, салмак кына тирбәлеп ага да ага Идел. (253 сүз) ( Г. Минскийдан).

Изложение №3 Сугыш чоры икмәге.

(З.Н.Хәбибуллина, И.Г. Гыйләҗев. Изложениеләр җыентыгы. Казан, “Мәгариф” , 2003,53-54 битләр.)

Кулыма икмәк телеме алганда, еш кына сугыш еллары исемә төшә. Ул еллар сабыйларны ятим итте, бер телем икмәккә тилмертте. Җиңү сәгате сукканнан соң да, сугышның авыр нәтиҗәләре байтак вакыт әле үзен сиздерде.. Мин һаман 1945 нче елның август башларында үзем шаһит булган күренешне оныта алмыйм. Без, бер группа солдат һәм сержантлар, туган илгә кайтып бара идек. Һәркайда җимереклек, хәрабәләр күзгә ташлана Авылларның исемнәре топографик картада гына калган. Исәннәр, кайда ничек, үзенчә оя корып, җимерекләрне бетерү, тыныч тормыш башлап җибәрү белән мәшгуль иде.

Шулай кайта торгач, безнең эшелон кечкенә генә станциягә килеп туктады. Төшәргә команда булмаганлыктан, ачык ишектән генә тирә-юньне күзәтәбез. Шул вакыт әллә каян гына безнең вагон турысына 7-8 яшьләр тирәсендәге сәләмә киемле ябык кына малай килеп чыкты. Кызыксынып, бер сүз дәшмичә генә, малайны күзәтәбез. Аның, зур зәңгәр күзләрен мөлдерәтеп,зәгыйфь кенә тавыш белән: “ Абыйлар, ипиегез юкмы, ипи бирегезче,”- диюеннән сискәнеп, эсселе- суыклы булып киттек. Ул тавыш әле дә колак төбендә яңгырап, күңелне тетрәтеп тора шикелле.

Менә бит ул каһәр суккан сугыш! Без фронттан, мең төрле үлем сынауларын үтеп, Европаны азатлыкка чыгарып кайтып киләбез, ә биредә сугышның авыр нәтиҗәләре: йорт-җирсез калган кешеләр, тилмереп икмәк сораучы ятимнәр каршылый. Без, аяусыз һөҗүмнәрдә иң якын дустын югалтканда да сыгылып төшмәгән кешеләр, дошманга чиксез нәфрәт белән сугарылган кырыс сугышчылар, күз яшьләрен күрсәтмәс өчен читкә борылдык.

Малайның без биргән икмәкне ничек кабул итү күренешен, ул минутлардагы кичерешләрне күңелдән бернинди дулкын да юып алып китә алмас, мөгаен.

Башка станцияләрдә дә икмәккә тилмерүчеләрне азмы- күпме шатландырдык, паекларны балаларга өләштек. Әмма беренче очраган малай онытылмый. Табынга утырган саен, икмәк сорап ялварган малай искә төшә, ул хис миңа икмәкне тагын да олыларга куша. (262 сүз) (Көндәлек матбугаттан)

Изложение 11-20

Изложение язу күнегүләре

(11 — 20 нче текстлар)

Текстны тыңлагыз һәм кыска изложение языгыз.
Текстны тыңлагач, микротемаларны билгеләгез. Тулы текстның һәм андагы микротемаларның төп эчтәлеген бирергә кирәклеген истә тотып эшләгез.
Изложениенең күләме 50 сүздән ким булмаска тиеш.
Изложениене чиста һәм танырлык итеп языгыз.

Изложение №11

Керәшә

«Лачын кошка һава кадерле». Бары тик лачын кошка гынамы? Зурмы, йә кечкенәме ул, агачта яки җирдә оя корамы, күчмәме, әллә китми кала торганмы — күк йөзе һәрбер канатлыга кадерле. «Кош» сүзе зәңгәр күкне искә төшерә. Андагы чиксезлек… Кош анда шундый ирекле… Кеше иреклелек төшенчәсен кошка бәйләп сөйләүчән. Димәк, кош үзе нинди генә булмасын, күк аңа шушы чиксезлеге өчен кадерле, һәр иреклегә иреклелек кадерле!

Әгәр дә инде кош җиргә бөтенләй төшеп йөрмәсә… Йөзү яки йөгерүне белмәсә? Һава андыйга икеләтә кадерле. Ә бит арада шундый кош та бар! Ул кара керәшә дип атала. Чем-кара «костюм», шундый ук «күлмәк» булыр аның өстендә. Үзе еш кына карлыгачлар белән күкне гизүчән. Шуңамы, аны карлыгачлар белән бутыйлар, һәм «кара» сүзен шушы дусларына тагалар. Әйтерсең астан ап-ак «күлмәкләре» күренми. Ә кара керәшә дип, беркем җырламый.

Әйе, чын мәгънәсе белән һава кошы ул: очканда су да коена, тамак та чылата, җимне дә күктә таба. Алай гынамы — сөйгәне белән күктә кавыша, һәм аның белән бүтән аерылмый да. Җәенке кыска томшыгы, нәп-нәни юан муены, уч тикле тыгыз гәүдәсе — болар һәммәсе очар өчен яраклашкан. Озын вә кыйгач канатларын да өстәсәң… Әйе, чын һава океаны кошы ул! (184 сүз) (Г. Хәсәнов буенча)

_______
Гарәфи Хәсәнов (Гарәфетдин Хәким улы Хәсәнов) (1921 — 1992) — татар язучысы һәм тәрҗемәчесе. Туган як табигате турындагы «Унике матур», «Җирем-суым», «Елның дүрт фасылы», «Җир ул — уртак йортыбыз» дигән китаплар авторы.

Изложение №12

Умарталыкта

Әлфия, Дамирга ияреп, умарталыкка бик еш бара башлады. Барган саен кортлар турында күбрәк белде. Күбрәк белгән саен, аларга мәхәббәте артты. Ә беркөнне хәтта ул Дамир белән Гыйлемдар бабайга корт күче җыешты. Ул көнне берьюлы берничә корт аерды. Берсе бик биек агачка сарган иде. Шуңа күрә Гыйлемдар бабай:
— Агач башына сез менәрсез, балалар, — дип әйтеп куйды.

Әлфия белән Дамир берсүзсез риза булдылар. Алар битлек киеп җибәрделәр, төтен өрдергечне алып, тал башына үрмәләделәр. Бабай киңәше буенча, башта корт анасын тотып алдылар. Шуңа күч тиз генә җыелып та бетте. Җәй буе балалар бабайга шулай ярдәм иттеләр. Эш-мәшәкать белән каникул сизелми үтеп тә китте.

Мәктәптә укулар башланыр вакыт җитте. Әлфия белән Дамир умарталык һәм таллар белән саубуллашып йөрделәр. Кайвакыт Әлфия үзен шушы авылда туып үскән итеп тоя башлады. Әйтерсең лә ул Дамир белән Гыйлемдар бабайны гомере буе белгән, алар өянкесендә кечкенәдән атынган. (137 сүз) (Фәнис Яруллиннан)

Изложение №13

Сукыр егет

Here is the Music Player. You need to installl flash player to show this cool thing!

Изложение №14

Керпе

Here is the Music Player. You need to installl flash player to show this cool thing!

Изложение №15

Җәй көне

Ниязның әтисе күрше авылда эшли. Малай аны бик сагынды һәм әтисе янына барырга уйлады. Ул күрше малайлары Рафаэль белән Илдусны да ияртергә булды. Көн кояшлы, матур иде. Барлык халык болынга печән җыярга киткән.

Менә Ниязлар юлга чыкты. Әтисе эшли торган авыл ерак түгел, урманны чыккач күренеп тора. Тик Нияз урман аша туры юлны белми, шуңа малайлар бер тирәдә әйләнә башладылар, бик арыдылар. Шул арада кара болыт килеп чыкты. Коеп яңгыр ява башлады.

Яшен яшьни, күк күкри, шыбыр-шыбыр яңгыр тамчылары төшә башлады. Рафаэль белән Илдус ялгыз имән төбенә утырдылар. Нияз аларны куерып үскән куак төбенә алып китте. Шул арада яшен ялтырап китте, нәрсәдер чатыр-чотыр килде һәм имән урталай сынып төште. Ул башка агачлардан биегрәк һәм ялгызы гына ачык җирдә үскән иде. (130 сүз) (Ләбибә Ихсановадан)

  • Нияз әтисен бик сагынды.
  • Малайлар юлга чыкты.
  • Ачык җирдә үскән имәнне яшен сукты.

Изложение №16

Чишмә тынып калды

…Бервакыт чишмәнең суы кимеде. Бу хәл авыл халкын бик борчыды. Озак та үтмәде, каяндыр олы агайлар килеп, чишмәне караганнар да шартлатырга кирәк дигән карарга килгәннәр.

Тын бер иртәдә минем колагыма көчле шартлау тавышы ишетелде. Мин тиз генә урамга атылып чыктым. Күрәм, бөтен халык чишмәгә таба йөгерә, бер-берсен бүлдерә-бүлдерә, үзләре нидер сөйләшәләр. Аларга мин дә иярдем. Чишмә башындагы таш кисәкләрен, балчык өемнәрен күреп, йөрәк әрнеп куйды. Тау астына, чишмә аккан урынга төшәм. Чишмә бөтенләй капланган, улагы, чәрдәкләнеп, төрле якка сибелгән. Бу күренеш мине тетрәндереп җибәрде. Ирексездән, күзләремне яшьләр каплады һәм мин, бу хәлне күрмәс өчен, өйгә йөгердем. Үкси-үкси еладым: бу бит минем изге чишмәм иде.

Шул вакытта чишмә тынып калды, аңа җан бирүче булмады. Шулай итеп, бабаларыбызны, әтиләребезне һәм безне тудырган чишмә онытыла барды. Бүгенге балалар инде чишмәне бөтенләй белмиләр.

Изложение №17

Репетитицияләргә керештек. Төп кыенлык шунда чыкты инде, егетләр. Әйткәнемчә, артистлар аз, кайберәүләр икешәр роль уйный. Ә пьесаны әзерли башлагач күрәбез: китап текстында, урыны-урыны белән, әллә ниткән Пауза да очрый бит, әй. Аптырашта калдык. Безгә шунысы ачык: исеменә караганда, Пауза хатын-кыз булырга тиеш. Рауза шикеллерәк. Берәр түтиме ул? Кыз баламы? Нигә теләсә кем арасына килеп керә, ник авыз ачып бер сүз дәшми үзе? Мөгалиммебез дә кистереп әйтә алмады. Аны да гаепләрлек түгел, бөтен гыйлеме шул газета-журналдан укыганы гына. Шулай да безгә төпле киңәш бирде. Пауза ролен мәктәпнең иң чая малаена тапшырыйк та, вәссәлам, диде. Кызлар итеп киендерербез, ерып чыгар, диде…

Өченче пәрдәнең буеннан- буена залда көлеш бер дә тынмады, кайчагында тәрәзә пыялалары “зың!” итеп куя иде… Һәрхәлдә, без, авылдашлар пьесаны яраттылар, дип сөендек. Тик менә дөнья кубарып көлүнең сәбәбе безнең осталыкта түгел, башкада булган икән. Чибәр Паузабыз сәхнәдә тик тормаган булып чыкты. Сүз дәшәргә роле кушмагач, халык белән аңлашу өчен Хәниф үз әмәлен тапкан: башта остабикәттәй булып күрсәткән, икенче юлысында кулак Гаптеринең олы кызы аяк өстендә ничек йоклаганны…

Соңыннан белем якларыбыз ныгый төшкәч, Паузаны сәхнәгә чыгармый башлаганнан соң да әле, халык: “Нигә Пауза юк? Паузаны ник катнаштырмыйсыз? Әллә чирлиме?” – дип тәңкәгә тиде. Шуна күрә дә Паузаны концертларда катнаштыра торган булдык. Хәнифнең чыгышлары үзенә күрә бер кызык интермедиягә әйләнде. Ә хәзер Хәнифебез – сәнгать белгече, фәннәр кандидаты. (А. Тимергалиннан)

  • Пауза ролен мәктәпнең иң чая малаена бирдек.
  • Залдагы көлү Хәнифнең уйнавында икән.
  • Хәнифнең роле интермедиягә әйләнде.

Изложение №18

К + М = 100 % мәхәббәт

Мин сине ничек яраттым!
Мәктәп еллары белә…
( Р.Фәйзуллин)

Әлеге серле язулар кайларда гына юк ! Ак кар өстендә дә, класстагы кара тактада да, өстәл-парталарда да… Кем ул К? М дигәне кайсысы? Камил белән Миләүшәме? Әллә Кадрия, Мансурмы?

Яз якынлашкан саен, тамгалы язулар күбәя. Нигә икән? Ярату ничек була? Күңелгә ни өчен берәү генә якын, кадерле? Кызлар, малайлар, әйдәгез, серләшәбез. Әлбәттә инде, кызлар, малайлар турында.

Ни өчен кызлар язын мөлаемрак, назлырак күренәләр соң? Ә малайларны танып та булмый. Әллә нишләп уйчанланып калалар. Өс-башларына, кызларга игътибар итә башлыйлар.

Синең, классташ кызыңны уйлап, төн йокыларың кача. Ә ул – горур, салкын. Күрми дә, сизми дә. Йөрәгенә ничек ачкыч табарга соң? Бәлки, чәчәкләр булышыр? Уйла әле…

… Малайлар! Беләсезме, кызларга нинди егетләр ошый? Аз сүзле, тыйнак, кайгыртучан, горур, эшчән, белемле, төрле өлкәләрдә мәгълүматлы… Әнә никадәр сыйфатлар кирәк икән чын егеткә! Мин барысын да санамадым әле…

Яз килә. Агачлар, куаклар, чәчәкләр белән бергә матур хисләр дә бөреләнә. Югалтмыйк аларны! Тапламыйк! Вакламыйк!

Изложение №19

Кар сулары

Here is the Music Player. You need to installl flash player to show this cool thing!

Изложение №20

Кинәт бөтен урман-кырларны ату тавышы яңгыратты. Тәлгать сискәнеп китте. «Пошилар… пошиларны аттылар» дигән хәвефле уй Тәлгатьнең күңелен тырнап узды. Ул ашыга-ашыга борылды һәм, кулларын еш-еш бутап, кире урманга таба шуып китте. Тәлгатьнең сулышы капты. Керфекләре, ирен читләре салкын бәс бөртеге белән капланды. Ә башында һаман да «пошилар» дигән уй бөтерелде.

Пошилар әле бу яктагы урманнарда берничә ай элек кенә күренә башлаганнар иде. Бу турыда Чыршылы авылында Тәлгатьтән башка белүче дә юктыр. Бүген дә аның пошиларга печән илтеп кайтып килеше иде. Тәлгать Акмөгез дип исем биргән, тармакланып торган зур аксыл мөгезле, киң күкрәкле ата поши аннан бүген бөтенләй ятсынмады.

Тәлгать аланда пошиларның утлыгы янында канлы эзләрне күрде. Кем булыр бу, кем булыр? Тәлгатьләр авылында андый явыз кешеләр дә юк бугай ич. Тәлгать, авыр уйларга бирелеп басып торганнан соң, канлы эзләр буенча ап-ак үр өстенә — яшәреп утырган усаклыкка таба юнәлде. Урман ешлыгыннан яктыга килеп чыккач, башта берни күрә алмый торды. Аннары күзенә кара шәүләләр чалынды. Урмандагы киң аланнан чыгып килгән пошиларны таныгач, Тәлгатьнең йөрәге кысылып куйды. Ана поши аксабрак чаба. Ләкин Акмөгез аны ташлап китми. Әледән-әле туктап көтеп тора. (177 сүз) (Фаил Шәфигуллин)

Изложение язу күнегүләре:


Статьи по теме